Samopsza, matka wszystkich zbóż
Rosła na polach Żyznego Półksiężyca, zanim powstały piramidy. Ma 35 razy więcej witaminy A niż zwykła pszenica i daje złocistą mąkę o orzechowym smaku.

Zanim powstały pierwsze egipskie piramidy i zanim człowiek nauczył się wytapiać żelazo, około 10 000 lat p.n.e. na polach Żyznego Półksiężyca (od Egiptu przez Palestynę i Syrię po Mezopotamię) rosło skromne, ale niezwykle silne zboże. To samopsza, prawdziwa „matka wszystkich zbóż”, która w niemal niezmienionej formie przetrwała do naszych czasów. Jej ziarna znaleziono między innymi w żołądku Ötziego, Człowieka Lodu.
Współczesna pszenica przeszła setki zmian, żeby plonować wydajniej. Samopsza pozostała wierna swojej naturze: jest dzika, czysta i bardzo zdrowa. Samopsza (Triticum monococcum L.) to jeden z najstarszych udomowionych gatunków zbóż na świecie. We Włoszech i we Francji nazywa się ją „małym orkiszem”.
Jak rośnie
Ma delikatne źdźbła, krótkie, płaskie kłosy i twardą łuskę, która naturalnie chroni ziarno przed szkodnikami, chorobami i zanieczyszczeniami. Dobrze znosi trudne warunki glebowe i nie potrzebuje sztucznych nawozów ani silnych środków ochrony roślin.
Plonuje skromnie: od 1 do 1,5 tony z hektara. Żeby dostać czyste ziarno, trzeba je wyłuskać na specjalnej maszynie, czyli wybukować. Przy tym odpada około 30% zbioru.

Co ma w sobie
W porównaniu z pszenicą zwyczajną samopsza zawiera 35 razy więcej witaminy A oraz cztery razy więcej beta-karotenu i luteiny, substancji przeciwutleniających. Ma białka i tłuszcze, witaminy z grupy B i składniki mineralne: żelazo, fosfor, potas, cynk i mangan. Ma też aminokwasy egzogenne (fenyloalaninę, tyrozynę, metioninę i izoleucynę), których organizm nie wytwarza sam i musi je dostać z pożywieniem.
Karotenoidy dają mące z samopszy żółty kolor i lekko orzechowy smak. Gluten samopszy ma inną budowę niż gluten zwykłej pszenicy: w większości to gliadyny, które osoby wrażliwe często tolerują lepiej. Uwaga: samopsza nie jest bezpieczna dla osób z celiakią.
W kuchni
- Mąka, nazywana „żółtym złotem”: do domowego chleba (najlepiej na zakwasie), naleśników i placków. Ciasto z samopszy jest bardziej kleiste, więc wymaga krótszego wyrabiania i mniej wody.
- Ziarno i kasza: gotuje się je jak kaszę albo ryż, jako dodatek do obiadu, sałatek i zup.
- Otręby i płatki: do śniadań i jogurtów.
Domowy chleb z samopszy
Absolutny numer jeden. Chleb z samopszy jest cięższy, wilgotniejszy i bardziej sycący. Ciasto nie lubi długiego wyrastania, a najlepsze wypieki z tej mąki wychodzą na naturalnym zakwasie.
Naleśniki i placki
Dzięki naturalnym barwnikom mają intensywnie żółty kolor. Są delikatne, lekko słodkawe i orzechowe, świetnie pasują do twarogu i owoców.
Kruche ciasta i ciasteczka
Gluten samopszy jest „słabszy”, więc ciasteczka wychodzą wyjątkowo delikatne i rozpływają się w ustach.
Domowy makaron
Mąka z samopszy to świetna baza do makaronu. Taki makaron dobrze trzyma sos i jest bardzo sycący: wystarczy mniejsza porcja.
Trzy zasady pieczenia z samopszy
- Mniej wody. Mąka z samopszy chłonie wodę wolniej niż zwykła. Dolewaj płyny stopniowo, żeby ciasto nie wyszło za rzadkie.
- Krótkie wyrabianie. Za długie wyrabianie niszczy delikatne białka samopszy i chleb może wyjść „gliniasty”.
- Mieszanie mąk. Na początek możesz mieszać mąkę z samopszy z orkiszową pół na pół. Ciasto łatwiej się formuje, a zostają zalety obu zbóż.